AMED- Konferanso ke Sazgehê Ziwanê Kurdkî bi şîarê ‘Statu ra heta perwerdeyî seba muzakereyî çarçewaye ke newe’ Çand Amed de yeno viraştene û do di rojan dewam bikero, dest pêkerd. Muhîttîn Altin serê nameyê sazgehanê ziwanî de qisey kerd û dîyar kerd ke ganî ziwanî kurdkî serê erdê xo de bikerê ziwano sereke û wina vat: “Ziwanê ma krîterê welatperwerî yo. Ma ganî ziwanê sey ziwanêko folklorîk qebûl nêkerê.”

 

Konferanso ke Sazgehê Ziwanê Kurdkî bi şîarê ‘Statu ra heta perwerdeyî, seba muzakereyî çarçewaye ke newe’ ÇandAmed ê qezaya Yenîşehîrî ya Amedî de yeno viraştene do di rojî dewam bikero, dest pêkerd. Hemsereka Pêroyî ya DBP’yî Çîgdem Kiliçgun Uçar, Hemserekê HDP’yî Cahît Kirkazak, Hemşaredarê Şaredarîya Şaristanê Girdî ya Amedî Serra Bûcak û Dogan Hatûn zî mîyan de bi seyan temsîkarê sazgehanê sivîl yê komelî û endam û rayberê sazgehanê ziwanî yê şaristananê Vakurê kurdîstanî û Tirkîya ra amebî tewrê konferansî bîyî.

 

Konferans de pankartê bi dîyalektê kurmancî, kirmanckî û soranî yê kurdkî  de wina nuştbî ‘Heskerdişê ziwanî heskerdişê welatî yo, heskerdişê welatî heskerdişê xobîyayîşî yo’ ameyê aleqnayene. Vernîya ke konferans dest pê bikero seba cangorîyanê azadî û demokrasî rêzgirewtiş ame viraştene.

 

‘Meseleyêka tarîxî ya’

 

Muhîttîn Altinî bale ante serê rewşa ziwanî û wina vat: “Ma seba ziwanê xo statu wazenê, çike huqûqê ziwanê ma çin o. Huqûqo ke est o ziwanê ma teber kerdo. Coka qanûnan ra heta make qanûnan gere pêruna de cayê ziwanê ma bibo, astengîyêke vera ziwanê ronîyayê pêro berê hewaneyene. Ê dîyina ma vanê perwerde çunke perwerde çin bo yew ziwan nêeşkeno xo biresno ameyoxî. Coka seba yew ziwanî perwerde çîyêko winayîn o ke perwerde nêbo nêbeno. Ê hîrêyin na çarçewa de seba muzakereyî zaf konferansî bîyî, zaf qedr û qîymetê înan est o. Ewro prosesêk est o ziwanê kurdkî ser o muzakere beno, nê konferansî de hêvîya ma aye ke seba muzakereyan ma yew çarçewa vejîyo. Muzakerayan de hetê ke ototrîteya resmîya ya, muxatabo bîn ê muzakereyî zî dînamîkê şarê kurdî yê. Ganî ma kurdî zî mîyanê xo de ziwanî ser o muzakere bikerê,  ma muzakereyê çekuyan bikerê; ma muzakereyê sazgehan bikerê, ma heme çî muzakere bikerê.

 

Sînevîzyon ame mojnayîş

 

Dima ra polîtîkayê asîmîlasyonî yê dewleta tirke yê bi seserre û xebatanê sazîyanê ziwanî ser o sînevîzyonêk ame mojnayîş. Sînevîzyon de vatişê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî yê derheqê ziwanê kurdî de zî cay dayî. Dima ra pêşkêşkerê hîkayeyan Ayhan Erkmen şîîra Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî yê Derwêşê Evdî wend.

 

‘Ziman sewîyeya xobîyayîş û azadîye de yo’

 

Dima ra çalakîkera Têgêrayîşê Cinîyanê Azadan (TJA) Mekiye Ormanci qisey kerd. Mekiye Ormancî dîyar kerd ke ziwanê kurdkî bi hawayêk xozayî, demê verê ra yo, mîyanê statuyêk tarîxî, merdimayî û dîyalektîkî de bîyayîşê xo heta roja ewroyî ardo û wina va: “Statuyê ke ma roja ewroyî semedê ziwanê kurdkî wazenê, tena semedê rewşa sîyasî ya emî yê ewroyîne nîyo, eynî wextî de semedê qebûlkerdişê aîdîyetêk û heqê bîyayîşî yo. Wareyê ziwanî de, no eleqedarbîyayîş, lazimîyêko ke hema vaje heme ziwanan de pênaseyê ci ‘ziwanê dayîke’ yo. Ma nê pênaseyan ra fehm kenê ke cinî; sey dayîk, çime û kerdoxê ziwanî yê; virazîyayîş, averşîyayîş û wedaritoxê ci yê û pêwendîya înan ê mîyanê xo de, tu statûyan de nêkeweno erd û bi tu hawayî qedexekerdiş zî orte ra nêwedarneno. Ziwan, sey temsîlê bîyayîşê şarêk, milletêk, bi rayîrê dayîkan, yanî sey kerdoxî bingehê cinîtîye, xo biresno çimeyê bîyayîşî û temsîlîyetê hemverî. Her ziwan, bi hawayêk xozayî, bîyayîşê şar û miletan ser o meşrû yo. Wa statuyê ziwanê kurdkî, madeyê qanûnan de zî bêro qebûlkerdiş û no bibo yew zincîra qayim ê aştîyêka manadar. Serek vano; sewîyeya averşîyayîşê ziwanî, sewîyeya averşîyayîşê cuye ya. Cimatêk ziwanê xo yê dayîke çiqas aver bero, manaya ke cuya xo zî hende averyaye dano.” Ma sey Têgêrayîşê Cinîyanê Azadan vanê; sewîyeya cuye sewîyeya xobîyayîş û azadîye de ya.”

 

‘Ma senîn awan bikerê?’

 

Dima ra Hemsereka Pêroyî ya Partîya Herêmanê Demokratîkî (DBP) Çîgdem Kiliçgun Uçar qisey kerd. Çîgdem Kiliçgun Uçar va ke heme derdê dewleta tirkî ziwanê kurdî ser o û wina va: “Ziwan tena ziwan nîyo, ziwan nasnameyê ma, tarîx, kulturê ma yo. No çî dewlete tersneno. Dewletêka newe awan kerdî. Vatî ‘Ma senîn awan bikerê?’ Serê çinbîyayîşê ma de awan kerdî. Nê semedî ra wina zaf zordarî kenê. Planê Şark Îslahatî semedê ziwanê ma bendêk bî. Şarê kurdî heme wareyê dewlete çin hesabnayî. Perwerdeyê înan çin hesabnayî. Se serre pey xo verdayîş hema zî o Planê Şark Îslahatî dewam keno. Ma wazenê ke nê planî xo ser o wedarê. Lazim o ke ma ziwan înan rê bimusnê. Planê Şark Îslahatî de madeyê 14ine est o. Pêwa nê heme polîtîkyan ma rind xo ver dayî. Nê çîyê înan aver nêşîyî. Wexto ke ameyî Kurdistan bi xêrê têkoşînê ma mecbur manenê hîn çekuyanê kurdkî bîyarê ziwan. Statu tena dewlete ra nîno waştiş. Lazim o ke ma bi xo mîyanê xo de pê bikerê û bi qerardar bê. Statuyê komelî lazim o ke ma bi xo qebul bikerê. Nê sazîyanê ma de mîyanê hewldayîşî de tena semedê yew ziwanî nîyo. Semedê heme lehçeyan o. Kurmanckî, kirmanckî, soranî û goranî heme yew ê semedê ma. La wexto ke ez cayêk de bi lehçeyê xo qisey kena vanê ma fehm nêkenê. Lazim o ke ma yewbînan fehm bikerê. Kurmanckî zî kirmanckî zî ziwanê ma yê. Lazim o ke ma zor bidê xo. Serek Apo vano eke ma bi ziwanê xo qisey bikerê aver berê o wext do dibistanî zî pê bêrê. Tutê ma destê ma ra vejîyenê. Tutanê xo dir bi kurdkî qisey bikerê. Wexto ke ma bi ziwanê xo qisey kerd ma dişminîya tu ziwanan nêkenê. Ma ziwanê xo her wareyî de qal bikerê. Averşîyayîşê ma nê wareyî de do bibo netîceya xoverdayîşê ma.”

 

‘A kede û têkoşîn xo vîr ra nêbena’

 

Hemşaredara Bajarê Pîlî ya Amedî Dogan Hatun zî sipasîyanê xo pêşkêş kerd kedkarê ziwanî rê û va ke na kedêka pîroz a. Dogan Hatûnî ard vîr ke bi seyine serran o ziwanê ma ser o qedexe est o û wina va: “Her çar hetê Kurdistanî bîyayîşê xo serê çinbîyayîşê ma awan kerdî. Semedê nê se serra peyêne ma hemine şermezar kenê. Serkêşê ma senîn xo ver dayî. Eke ma nika bi ziwanê xo qisey kenê, bi xêrê nê hevalanê ma yê bi se serre yo xo ver danê yo. A kede, o têkoşîn do tu rey xo vîr ra nêbo.”

 

Konferans do bi ronîştişê verêne bi nameyê “Statuyê Huqûqî yê Kurdî” bidomîyo.