Çocukların hakları neden korunamıyor?

  • 09:39 18 Kasım 2026
  • Dünya
Derya Ceylan 
 
HABER MERKEZİ - Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'ye 196 taraf ülke bulunmasına rağmen çocuklara yönelik hak ihlalleri sürüyor. UNICEF'in 2025 yılı yardım çağrısının yüzde 69'u karşılanmazken, BM Çocuk Hakları Komitesi'nin tavsiyelerini uygulamayan devletlere doğrudan yaptırım uygulanamıyor. 
 
20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü yaklaşırken, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu'nun 20 Kasım 1989'da kabul ettiği Çocuk Haklarına Dair Sözleşme 37'nci yılını doldurmaya hazırlanıyor. Çocukların yaşam, eğitim, sağlık, gelişim ve şiddetten korunma haklarını güvence altına alan sözleşme, devletlere bu hakların korunması için gerekli önlemleri alma sorumluluğu veriyor. Ancak aradan geçen yıllarda savaşlar, ayrımcı politikalar, yoksulluk ve sosyal hizmetlerdeki yetersizlikler nedeniyle milyonlarca çocuk temel haklarına erişemiyor. Sözleşmeye taraf olan devletlerin bir bölümü bazı maddelere çekince koyarken, diğer yandan çocuklara yönelik yardım bütçelerinde kesintiler yapılıyor.
 
BM kuruluşları her yıl çocuklara yönelik hak ihlallerini belgeleyen raporlar yayımlıyor. Hükümetlere ihlallerin önlenmesi için çağrılar yapılırken, uluslararası yardım kuruluşları da sağlık, eğitim, beslenme ve koruma hizmetlerini sürdürüyor. Ancak yardım için gereken kaynakların önemli bir bölümü karşılanmıyor. Devletlerin sözleşmeler kapsamında üstlendikleri sorumlulukları yerine getirmemesi ve BM'nin tavsiyelerinin uygulanmaması, çocukların haklarını korumak için oluşturulan uluslararası sistemin işleyişini tartışmaya açıyor.
 
Sözleşmeye taraf ülkelerde hak ihlalleri sürüyor
 
BM Antlaşmalar Koleksiyonu'nun 17 Kasım 2026 tarihli kayıtlarına göre, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 196 taraf ülkesi bulunuyor. Afganistan, İsrail, Rusya, Sudan, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Irak ve Yemen de sözleşmeye taraf ülkeler arasında yer alıyor. Sözleşmenin 4'üncü maddesi, devletlerin çocuk haklarını korumak için gerekli yasaları çıkarmasını, idari önlemleri almasını ve bu hakların kullanılabilmesi için kaynak ayırmasını öngörüyor. Ekonomik, sosyal ve kültürel hakların korunması için devletlerin mevcut kaynaklarını mümkün olan en üst düzeyde kullanması ve gerektiğinde diğer ülkelerle işbirliği yapması gerekiyor. Buna rağmen sözleşmeye taraf ülkelerin bir bölümünde çocuklara yönelik ağır hak ihlalleri devam ediyor. Savaşlarda çocukların katledilmesi, eğitim haklarının engellenmesi, zorla yerinden edilmeleri ve sağlık hizmetlerine erişememesi BM'nin yıllık raporlarına yansıyor.
 
ABD sözleşmeyi imzaladı ancak onaylamadı 
 
Sözleşmeyi kabul eden devletler çocukları koruma sorumluluğunu üstlenirken, ABD ise sözleşmeyi imzalamasına rağmen onaylamayan tek BM üyesi ülkesi olmayı sürdürüyor. Sözleşmeyi 16 Şubat 1995'te imzalayan ABD, aradan geçen yıllara rağmen onay sürecini tamamlamadı. Bu nedenle ABD, sözleşmeye taraf ülkelerin düzenli olarak rapor sunduğu BM Çocuk Hakları Komitesi'nin aynı kapsamdaki denetimine tabi bulunmuyor. Ancak ABD'nin sözleşmeyi onaylamaması, çocuk haklarına ilişkin bütün sorumluluklarının ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Ülkenin kabul ettiği diğer uluslararası sözleşmelerden ve kendi yasalarından kaynaklanan yükümlülükleri devam ediyor.
 
Türkiye'nin üç maddeye ilişkin çekincesi devam ediyor
 
ABD sözleşmeyi onaylamazken, sözleşmeye taraf olan bazı ülkeler ise belirli maddeleri kendi koydukları koşullarla uygulayacaklarını bildirdi. Türkiye de Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 17, 29 ve 30'uncu maddelerini Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ve 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antlaşması hükümleri doğrultusunda yorumlama ve uygulama hakkını saklı tuttu. Bu maddeler çocukların bilgiye erişimini, eğitimin amaçlarını ve etnik, dinsel veya dilsel azınlıklara mensup çocukların kendi kültürlerini yaşama ve dillerini kullanma haklarını kapsıyor. BM Çocuk Hakları Komitesi, Türkiye'nin dördüncü ve beşinci dönem raporlarını değerlendirdiği Haziran 2023 tarihli açıklamasında, söz konusu çekincelerin geri çekilmesinin değerlendirilmesi yönündeki önceki tavsiyesini yineledi.
 
Türkiye'nin çekinceleri, özellikle Kürt çocukların anadilde eğitim talepleri ve kültürel hakları açısından önem taşıyor. Sözleşmenin 30'uncu maddesi, azınlıklara mensup çocukların kendi dillerini kullanma ve kültürlerini yaşama haklarını güvence altına alıyor. Madde doğrudan anadilde eğitim modelini düzenlemese de çocukların dil haklarının korunmasına ilişkin hükümler içeriyor. Türkiye'nin çekincelerini geri çekmesi yönündeki BM tavsiyesi devam ederken, çocuklara ayrılan kamu kaynakları da Komitenin değerlendirdiği konular arasında yer aldı.
 
BM, Türkiye'den çocuklara ayrılan bütçenin açıklanmasını istedi
 
BM Çocuk Hakları Komitesi, Türkiye'ye ilişkin 2023 tarihli raporunda çocuk haklarının korunmasına ve geliştirilmesine ayrılan bütçeler hakkında yeterli veri bulunmamasına dikkat çekti. Komite, devlet ve belediye bütçelerinde çocuklar için ayrılan kaynakların ne kadar olduğunun ve nerelerde kullanıldığının izlenebileceği bir sistem kurulmasını önerdi. Ayrıca kamu harcamalarının çocukların yaşamına nasıl yansıdığının değerlendirilmesini ve bütçe hazırlanırken, çocukların görüşlerinin de alınmasını istedi. Türkiye'nin 2023-2028 Çocuk Hakları Strateji Belgesi ve Eylem Planı'nı olumlu bir adım olarak değerlendiren Komite, planın uygulanması için yeterli kaynak ayrılması ve hangi kurumun hangi çalışmadan sorumlu olduğunun açık biçimde belirlenmesi gerektiğini vurguladı.
 
İran'ın çekincesi yeniden BM gündeminde
 
Türkiye'nin belirli maddelere koyduğu çekincelere benzer uygulamalar Ortadoğu'daki başka ülkelerde de bulunuyor. İran ise çekincesini belirli maddelerle sınırlandırmadı. Sözleşmeyi 1994 yılında onaylayan İran, İslam hukuku ve ülkenin mevcut yasalarıyla bağdaşmadığını değerlendirdiği hükümleri uygulamama hakkını saklı tuttu. BM Çocuk Hakları Komitesi, Nisan 2026'da İran'ın beşinci ve altıncı dönem raporları kapsamında hazırladığı soru listesinde bu çekinceyi yeniden gündeme getirdi. Komite, İran hükümetinden çekincesini yeniden değerlendirmesini ve geri çekilmesi için bir takvim hazırlanıp hazırlanmayacağını açıklamasını istedi.
 
İran'ın koyduğu çekinceye bazı ülkeler de itiraz etti. İtirazlarda, hangi maddelerin uygulanmayacağının açık biçimde belirtilmemesinin çocuk haklarının korunmasında belirsizlik yarattığı vurgulandı. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 51'inci maddesi, sözleşmenin amacıyla bağdaşmayan çekincelere izin vermiyor. Ancak İran'ın geniş kapsamlı çekincesi devam ediyor.
 
Afganistan: Sözleşmeye taraf ancak eğitim hakkı yasaklarla engelleniyor
 
Sözleşmeye çekince konulmasının yanı sıra, kabul edilen hükümlerin uygulanmaması da çocukların haklarına erişimini engelliyor. Bunun örneklerinden biri Afganistan. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'yi 28 Mart 1994'te onaylayan Afganistan'da, Taliban'ın Ağustos 2021'de yönetimi ele geçirmesinin ardından kız çocuklarının altıncı sınıftan sonra örgün eğitime devam etmesi yasaklandı. UNESCO ve UNICEF'in 4 Kasım 2026 tarihli ortak açıklamasına göre, 2021 yılından bu yana 2,6 milyondan fazla çocuğun ortaöğretime erişimi engellendi. İki kuruluş, Taliban yönetimine yasakların kaldırılması ve bütün çocukların eğitim hakkının korunması çağrısında bulunmasına rağmen yasaklar kaldırılmadı.
 
UNESCO ve UNICEF ülkede topluluk temelli eğitim ve farklı öğrenme programlarını desteklemeyi sürdürüyor. Bu çalışmalarla bazı çocuklara eğitim olanağı sağlansa da kız çocukların örgün ortaöğretime devam etmesi hala yasak. Afganistan'ın taraf olduğu sözleşme eğitim hakkını güvence altına alırken, Taliban yönetiminin uyguladığı yasaklar kız çocuklarının öğrenimlerini sürdürmelerini engelliyor.
 
İngiltere yardım bütçesini düşürme kararı aldı
 
Çocukların haklarına erişimi, devletlerin kendi ülkelerinde uyguladığı politikaların yanı sıra uluslararası yardım bütçelerinden de etkileniyor. Özellikle savaş ve yoksulluğun ağırlaştığı ülkelerde sağlık, beslenme ve eğitim hizmetlerinin bir bölümü dış yardımlarla yürütülüyor. Bu yardımları sağlayan ülkeler arasında bulunan İngiltere, Şubat 2025'te yurt dışına yaptığı kalkınma yardımlarına ayrılan bütçeyi azaltma kararı aldı. Hükümet, millî gelirin yüzde 0,5'ine karşılık gelen yardım bütçesini 2027 yılına kadar yüzde 0,3'e düşürmeyi planladığını açıkladı. Kararın savunma harcamalarını artırmak amacıyla alındığı belirtildi.
 
İngiltere'nin yardım harcamalarını denetleyen Bağımsız Yardım Etkisi Komisyonu'nun Temmuz 2026 tarihli değerlendirmesine göre, 2027-2028 döneminde yardım bütçesinin 2023 yılındaki düzeyine kıyasla yaklaşık 6,5 milyar sterlin azalması bekleniyor. Komisyon, Kenya, Tanzanya, Ruanda ve Malavi'nin de aralarında bulunduğu bazı ülkelerde yürütülen yardım programlarına ayrılan kaynaklarda üç yıl içinde yüzde 80 ila 90'a varan kesintiler öngörüldüğünü belirtti. İngiltere hükümeti ise toplam yardım bütçesi azalırken kadınlara ve çocuklara yönelik programların payını artırmayı, çatışmalardan etkilenen ülkelere öncelik vermeyi hedeflediğini açıkladı. Ancak toplam kaynak azalırken bu hedeflerin ne ölçüde gerçekleşeceği ve kesintilerin sağlık, eğitim ve sosyal koruma hizmetlerine nasıl yansıyacağı henüz netleşmedi.
 
UNICEF'in 2025 yardım çağrısının yüzde 69'u karşılanmadı
 
İngiltere'nin yardım bütçesinde aldığı karar, uluslararası yardım finansmanında yaşanan daralmanın örneklerinden biri. UNICEF'in 2025 yılı insani yardım faaliyetlerine ilişkin raporuna göre kuruluş, yılın başında 9,87 milyar dolarlık yardım çağrısında bulundu. Ancak 31 Aralık 2025 itibarıyla 2,96 milyar dolar kaynak sağlanabildi. Böylece yardım için gereken paranın yüzde 31'i karşılanırken, yüzde 69'luk bölüm için kaynak bulunamadı. UNICEF'in verilerine göre, sağlanan yardımın yüzde 92'si devletlerden ve diğer kamu kaynaklarından geldi. Geriye kalan bölüm özel sektör bağışlarıyla karşılandı. Devletlerin yardım çalışmalarına sağladığı kaynaklar önemli bir pay oluştursa da toplanan para ihtiyaçların tamamını karşılamaya yetmedi.
 
UNICEF'in 2026 yılı için açıkladığı yardım talebi ise 7,66 milyar dolar. Kuruluş, bu kaynakla 133 ülke ve bölgede insani krizlerden etkilenen 73 milyondan fazla çocuğa ulaşmayı hedefliyor. UNICEF'in Haziran 2026'da yayımladığı değerlendirmeye göre, uluslararası yardım bütçelerindeki kesintiler, sağlık, beslenme, eğitim ve çocuk koruma programlarının kapsamını daralttı. Kuruluş, 2025 yılında 101 ülke ve bölgede 414 acil duruma müdahale etmek üzere çalışmalar yürüttü. Ancak ihtiyaçların artmasına rağmen sağlanan kaynaklar yetersiz kaldı.
 
Temel kaynaklar son iki yılda yüzde 31 azaldı 
 
UNICEF İcra Direktörü Catherine Russell'ın 2026 yılı değerlendirmesine göre, kamu sektörü ortaklarından sağlanan temel kaynaklar, 2024 ile 2025 yılları arasında yüzde 31 azaldı. UNICEF'in farklı acil durumlarda kullanabildiği kaynaklar da bu nedenle azaldı. Kuruluş, çocukların beslenme, sağlık ve eğitim hizmetlerinden mahrum kalmaması için hükümetlere daha düzenli ve uzun vadeli finansman sağlama çağrısında bulundu.
 
Sudan'da yardım ihtiyacının yüzde 63'ü karşılanamadı
 
Yardım bütçelerindeki yetersizlik, savaşın sürdüğü Sudan'da çocuklara yönelik hizmetleri de etkiliyor. UNICEF'in Ağustos 2026 tarihli Sudan raporuna göre kuruluşun ülkedeki yardım çalışmalarını yürütebilmek için 962,9 milyon dolara ihtiyacı bulunuyordu. Ancak 31 Ağustos itibarıyla 352,2 milyon dolar kaynak sağlanabildi. Böylece ihtiyaç duyulan paranın yüzde 63'ü karşılanamadı. UNICEF, özellikle çocukların şiddetten ve diğer hak ihlallerinden korunmasına yönelik çalışmalarda daha fazla kaynağa ihtiyaç duyulduğunu bildirdi.
 
Finansman eksikliğine rağmen UNICEF ve ortakları, Ağustos ayında 51 bin 506 çocuğun ağır yetersiz beslenme nedeniyle tedaviye alınmasına destek verdi. Aynı dönemde 14 bin 600 çocuk eğitim olanaklarına erişirken, 57 bin 200 çocuğa eğitim materyali ulaştırıldı. Kuruluş, sağlık ve temiz su hizmetlerini de sürdürdü. Ancak mevcut kaynakların bütün ihtiyaçları karşılamadığını, özellikle çocuk koruma çalışmalarında ciddi eksikliklerin devam ettiğini belirtti. Sudan'da yardım kuruluşlarının karşılaştığı sorunlar finansman eksikliğiyle sınırlı kalmıyor. Çatışmalar nedeniyle bazı bölgelere ulaşımın engellenmesi, çocuklara sağlık, beslenme ve koruma hizmetlerinin götürülmesini de güçleştiriyor.
 
BM'nin tavsiyeleri neden uygulanmıyor?
 
Uluslararası yardım kuruluşları kaynak bulmakta zorlanırken, devletlerin çocuk haklarına ilişkin sorumluluklarını denetleyen kurumların da farklı sorunları bulunuyor. UNICEF çocukların sağlık, eğitim, beslenme ve korunma ihtiyaçları için sahada çalışmalar yürütürken, BM Çocuk Hakları Komitesi devletlerin sözleşmeye uyup uymadığını denetliyor. 18 bağımsız uzmandan oluşan Komite, sözleşmeye taraf ülkelerin hazırladığı raporları inceliyor. Hükümetlerden çocuk haklarına ilişkin yasaları, uygulamaları ve aldıkları önlemleri açıklamalarını istiyor. İncelemelerin ardından eksiklikleri belirleyerek tavsiyeler yayımlıyor.
 
Komite devletlere doğrudan yaptırım uygulayamıyor 
 
Komite, bazı ülkelerden ayrımcı yasaların değiştirilmesini, çocuklara daha fazla bütçe ayrılmasını, şiddetin önlenmesini ve çocuk koruma hizmetlerinin güçlendirilmesini istiyor. Ancak Komitenin bu tavsiyeleri devletlere zorla uygulatabilecek bir yetkisi bulunmuyor. Hükümetler tavsiyeleri yerine getirmediğinde Komite doğrudan yaptırım uygulayamıyor. Belirli koşullar altında ve ilgili uluslararası başvuru mekanizmasını kabul eden ülkeler hakkında bireysel şikâyetleri de inceleyebiliyor. Fakat incelemeler sonucunda yapılan değerlendirmelerin uygulanması yine devletlerin atacağı adımlara bağlı kalıyor. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme devletler açısından hukuken bağlayıcı olsa da sözleşmeye uyulmasını denetleyen Komitenin yaptırım gücü sınırlı bulunuyor.
 
Yardım çağrıları devletlerin sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor
 
Uluslararası kuruluşların yaptığı yardım çağrıları ile devletlerin Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'den kaynaklanan sorumlulukları farklı hukuki düzenlemelere dayanıyor. Sözleşme, devletlere kendi yetki alanlarındaki çocukların haklarını koruma görevi veriyor. Uluslararası insani yardım çalışmaları ise devletler, kamu kuruluşları ve diğer bağışçıların sağladığı kaynaklarla yürütülüyor. Bu nedenle UNICEF'in yardım çağrısının karşılanmaması, tek başına belirli bir devletin sözleşmeyi ihlal ettiği anlamına gelmiyor. Ancak hükümetlerin yardım bütçelerinde aldığı kararlar, hangi ülkeye ne kadar kaynak aktardığı ve çocukların temel ihtiyaçlarına nasıl yanıt verdiği, uyguladıkları politikaların değerlendirilmesinde önem taşıyor.
 
37 yıl sonra verilen sözlerin karşılığı ne oldu?
 
20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü yaklaşırken, sözleşmeye taraf devletlerin çocukların haklarını korumak için üstlendikleri sorumluluklar devam ediyor. BM Çocuk Hakları Komitesi'nin tavsiyelerinin uygulanması, çocuklara ayrılan bütçelerin açıklanması ve insani yardım çalışmalarına yeterli kaynak sağlanması, hükümetlerin atacağı adımlara bağlı. Çocukların eğitim, sağlık, güvenlik ve gelişim haklarının korunması için verilen sözlerin uygulanması, bu kaynakların nereye harcandığının açıklanması ve eksikliklerin giderilmesi devletlerin sorumluluğunda bulunuyor.