Esma Çakır Ceylan: Kadınların özgür olmadığı bir toplum özgür değildir 2026-11-22 09:03:17   HABER MERKEZİ –  Kadına yönelik şiddetin küresel boyutlarını, Almanya’daki kadın katliamlarını ve koruma mekanizmalarının yetersizliğini değerlendiren hukukçu Esma Çakır Ceylan, erkek şiddetiyle mücadelede devletlerin sorumluluğuna dikkat çekerek, “Devletin görevi yalnızca şiddet gerçekleştikten sonra suçluyu cezalandırmak değildir” dedi.   Kadına yönelik şiddet, dünyanın birçok ülkesinde kadınların yaşam hakkını tehdit etmeye devam ediyor. Erkek şiddeti, kadın katliamları, ekonomik eşitsizlik, yoksulluk ve ayrımcılık, kadınların karşı karşıya kaldığı temel sorunlar arasında yer alırken, mevcut yasal düzenlemeler şiddeti önlemekte yetersiz kalıyor. Kadın hakları konusunda önemli hukuki kazanımların elde edildiği Avrupa ülkelerinde de kadınlar, ev içi şiddet, cinsel saldırı, ekonomik baskı ve ayrımcılıkla mücadele ediyor. Özellikle Almanya'da her yıl artan şiddet vakaları, koruma mekanizmalarındaki eksiklikleri ve devletin sorumluluğunu yeniden gündeme getiriyor. Göçmen kadınlar ise erkek şiddetinin yanı sıra dil engeli, ırkçılık, ekonomik bağımlılık ve oturum sorunları nedeniyle haklarına erişimde daha fazla güçlük yaşıyor.   Kadına yönelik şiddetin toplumsal ve hukuki boyutlarını, Almanya'daki mevcut tabloyu, devletlerin yükümlülüklerini ve kadın örgütlerinin mücadelesini değerlendiren ceza hukuku uzmanı ve Düsseldorf Göçmen Kadınlar Derneği Başkanı Dr. Esma Çakır Ceylan, yasaların varlığının kadınların yaşamını korumaya yetmediğine dikkat çekti.    *Günümüzde kadınların küresel ölçekte yaşadığı temel sorunlar nelerdir, anlatabilir misiniz?    Kadınların dünyanın neresinde yaşarsa yaşasın karşı karşıya kaldığı temel sorunların başında erkek şiddeti, ekonomik eşitsizlik, ayrımcılık, zorla evlendirme, eğitim ve çalışma yaşamındaki fırsat eşitsizliği ve yoksulluk gelmektedir. Dünya Sağlık Örgütü ve Avrupa'da niteliksel araştırmalara göre kadınların yaklaşık üçte biri yaşamlarının bir döneminde fiziksel veya cinsel şiddete maruz kalıyor. Burada önemli olan şudur: Kadına yönelik şiddet yalnızca belirli toplumların, dinlerin veya kültürlerin sorunu değildir. Bu, küresel ölçekte yaşanan bir insan hakları ihlalidir. Kadınların bedeni, emeği ve yaşamı üzerinde denetim kurma anlayışı, farklı toplumlarda farklı biçimlerde karşımıza çıkmaktadır.   *Kadınlara yönelik şiddetin farklı ülkelerdeki ortak ve farklı yönleri nelerdir?   Şiddetin ortak noktası, kadının eşit ve bağımsız bir birey olarak kabul edilmemesidir. Bazı ülkelerde zorla evlendirme, namus cinayetleri ve eğitim hakkından mahrum bırakılma öne çıkarken, Avrupa ülkelerinde aile/ev içi şiddet, psikolojik şiddet, cinsel taciz, ekonomik baskı ve dijital şiddet daha görünür durumdadır. Savaş ve çatışma bölgelerinde ise kadınlar cinsel şiddet, tecavüz, zorla yerinden edilme ve sistematik baskıyla karşı karşıya kalmaktadır.   *Toplumsal cinsiyet eşitsizliği ile şiddet arasında nasıl bir ilişki bulunmaktadır?   Toplumsal cinsiyet eşitsizliği, şiddetin beslendiği temel zemindir. Kadının ekonomik olarak erkeğe bağımlı olması, kendi yaşamı hakkında karar verememesi ve toplumda ikinci planda görülmesi, şiddeti besleyen koşullardır. Örneğin ekonomik bağımsızlığı olmayan bir kadın, şiddet gördüğü evden ayrılmakta çok daha fazla zorlanabilir. Bu nedenle kadına yönelik şiddetle mücadele yalnızca suçluları cezalandırmakla sınırlı kalmamalıdır. Kadınların ekonomik, sosyal ve siyasal olarak güçlendirilmesi de gereklidir.   *Avrupa genelinde kadına yönelik şiddet hangi boyutlara ulaşmış durumdadır?   Avrupa'nın demokratik ve ekonomik açıdan gelişmiş olması, kadınların şiddetten uzak yaşadığı anlamına gelmiyor. Avrupa Birliği'nin 2024 yılında açıkladığı araştırmaya göre kadınların yaklaşık üçte biri fiziksel veya cinsel şiddete maruz kalmıştır. İş yerinde cinsel taciz de oldukça yaygındır. Bu veriler, kadına yönelik şiddetin Avrupa'da da yapısal bir sorun olduğunu gösteriyor. Dolayısıyla kadın hakları konusunda hukuki kazanımların bulunması yeterli değildir. Önemli olan, kadınların bu haklardan günlük yaşamlarında gerçekten yararlanabilmesidir.   “İnsan ticareti, fuhuşa zorlama suçları da bu şiddet ve suç tiplerinin içinde yer alır. Bu rakamlar yalnızca resmî makamlara bildirilen olayları kapsamaktadır.”   *Almanya'da son yıllarda öne çıkan şiddet vakaları ve eğilimler nelerdir?   Almanya Federal Kriminal Dairesinin 2024 yılı verileri oldukça kaygı vericidir.180 binin üzerinde kişi aile/ev içi şiddetin mağduru olmuştur. Partner şiddeti sonucunda 132 kadın hayatını kaybetmiştir. Teşebbüs suçları ile birlikte 900'e yakın vaka vardır. Kadınlara yönelik cinsel ve dijital şiddet vakaları da ciddi boyutlara ulaşmıştır. İnsan ticareti, fuhuşa zorlama suçları da bu şiddet ve suç tiplerinin içinde yer alır. Bu rakamlar yalnızca resmî makamlara bildirilen olayları kapsamaktadır. Dolayısıyla gerçek tablonun, yani karanlık sayıların daha ağır olduğunu biliyoruz. Özellikle kadınların ayrılmak istemesi veya kendi yaşamları üzerinde karar verme iradesi göstermesi sonrasında yaşanan şiddet ve cinayetler üzerinde durulmalıdır. Kadın cinayetlerini münferit adli vakalar olarak değil, kadınların yaşam hakkına yönelik toplumsal bir sorun olarak değerlendirmeliyiz.   “Özellikle eşinin oturum iznine bağlı yaşayan bir kadın, şiddet gördüğünde hem aile içindeki baskıyla hem de hukuki belirsizliklerle mücadele etmek zorunda kalabilir.”   *Göç, sosyal yapı ve ekonomik koşullar bu tabloyu nasıl etkilemektedir?   Göçmenliği şiddetin nedeni olarak göstermek doğru değildir. Kadına yönelik şiddet bütün toplumsal kesimlerde görülmektedir. Eğitim ve sosyal durumundan bağımsız. Ancak göçmen kadınlar bazı özel sorunlarla karşı karşıyadır. Dil engeli, ekonomik bağımlılık, oturum iznini kaybetme korkusu, ırkçılık ve sosyal dışlanma bunların başında gelmektedir. Özellikle eşinin oturum iznine bağlı yaşayan bir kadın, şiddet gördüğünde hem aile içindeki baskıyla hem de hukuki belirsizliklerle mücadele etmek zorunda kalabilir. Yabancılar daireleri de çok ırkçı davranmakta bu durumlarda. Kadının şiddet mağduru olduğuna inanmayabiliyor mesela. İspat zorluklarımız oluyor bu davalarda. Bu nedenle göçmen ve mülteci kadınların kendi dillerinde hukuki danışmanlık ve sosyal destek alabilmeleri büyük önem taşımaktadır.   “Alman hukukunda da önemli düzenlemeler bulunmaktadır: Anayasa yaşam hakkını, bedensel bütünlüğü ve kadın-erkek eşitliğini güvence altına alır.”   *Kadınlara yönelik şiddetin önlenmesi için ulusal ve uluslararası düzeyde hangi hukuki düzenlemeler hayata geçirilmiştir?   Bu alandaki en önemli uluslararası düzenlemelerden biri CEDAW, diğeri ise İstanbul Sözleşmesi'dir. İstanbul Sözleşmesi, devletlere şiddeti önleme, mağdurları koruma, failleri cezalandırma ve kapsamlı politikalar geliştirme yükümlülüğü getirir. Alman hukukunda da önemli düzenlemeler bulunmaktadır: Anayasa yaşam hakkını, bedensel bütünlüğü ve kadın-erkek eşitliğini güvence altına alır. Gewaltschutzgesetz (Şiddetten Koruma Yasası), şiddet uygulayan kişinin evden uzaklaştırılması ve mağdura yaklaşmasının yasaklanması gibi koruma tedbirleri sağlar. Ceza Kanunu fiziksel şiddet, cinsel saldırı, tehdit ve ısrarlı takip gibi suçları düzenler. Gewalthilfegesetz (uygulama 2032 yılında), kadınlar ve çocuklar için koruma ve danışmanlık sistemini güçlendirmeyi amaçlar. Ancak yasaların varlığı tek başına yeterli değildir. Önemli olan, kadınların bu haklara fiilen ulaşabilmesidir.   “Göçmen kadın örgütleri farkındalık yaratıyor, kadınlara güvenli alan yaratıyor.”   *Kadın örgütleri ve sivil toplum kuruluşları bu alanda ne tür çalışmalar yürütmektedir?   Kadın örgütleri bu mücadelenin en önemli aktörleridir. Kadın sığınma evleri açıyor, hukuki ve psikolojik danışmanlık sağlıyor, şiddet vakalarını takip ediyor ve kadın hakları konusunda toplumsal farkındalık yaratıyorlar. Özellikle göçmen kadın örgütlerinin çalışmaları önemlidir. Çünkü dil ve kültür engelleri nedeniyle birçok kadın mevcut destek mekanizmalarına ulaşamıyor. Göçmen kadın örgütleri farkındalık yaratıyor, kadınlara güvenli alan yaratıyor. Bu örgütlerin yalnızca yardım sunan kurumlar olarak değil, kamu politikalarının oluşturulmasında söz sahibi demokratik aktörler olarak görülmesi gerekir.   “Geç kaldıktan sonra değil, kadının korktuğu andan itibaren harekete geçmesi gerekir.”   *Mevcut mekanizmaların güçlü ve zayıf yönleri nelerdir?   En önemli kazanım, kadın haklarının uluslararası sözleşmeler ve ulusal yasalarla güvence altına alınmış olmasıdır. Ancak uygulamada ciddi eksiklikler var. Kadın sığınma evlerinin yetersizliği, koruma kararlarının etkili uygulanmaması, kurumlar arasındaki koordinasyon sorunları ve ekonomik destek eksikliği bunların başında geliyor. Benim hukukçu olarak değerlendirmem şudur: Devletin görevi yalnızca şiddet gerçekleştikten sonra suçluyu cezalandırmak değildir. Devlet, kadınların yaşam hakkını korumak için önceden gerekli tedbirleri almakla da yükümlüdür. Geç kaldıktan sonra değil, kadının korktuğu andan itibaren harekete geçmesi gerekir. Kadını koruyan kolay ulaşılabilen sistemler oluşturması gerekir. Var olanlar yetersiz ne yazık ki.   “Femisid, kadınların kadın oldukları için veya toplumsal cinsiyete dayalı nedenlerle öldürülmesini ifade eder.”   *Almanya'da kadınlara yönelik şiddetin ve kadın cinayetlerinin mevcut durumu nasıl değerlendirilmelidir?   Almanya kadın hakları konusunda önemli hukuki kazanımlara sahip olsa da resmî veriler ciddi bir soruna işaret ediyor. Şiddet sayıları her yıl yükseliyor. Bu tablo bize şunu gösteriyor: Hukuki güvenceler tek başına kadınların yaşamını korumaya yetmiyor. Burada femisid kavramının da önemini vurgulamak gerekir. Femisid, kadınların kadın oldukları için veya toplumsal cinsiyete dayalı nedenlerle öldürülmesini ifade eder. Ceza hukukunda yeri yok maalesef. Ciddi teorik tartışmalar sürdürülüyor hâlâ. Kadın cinayetlerinin nedenleri ayrıntılı biçimde araştırılmalı, risk altındaki kadınlar için erken müdahale mekanizmaları geliştirilmelidir.   “Kadınların kendi hayatları hakkında özgür karar verme iradesine karşı geliştirilen baskı, şiddetin önemli nedenlerinden biridir.”   *Uzmanlar tarafından sıkça dile getirilen yapısal nedenler nelerdir?   Temel neden, erkek egemen toplumsal anlayış ve kadın üzerinde kontrol kurma isteğidir. Buna ekonomik bağımlılık, kadın yoksulluğu, toplumsal cinsiyet eşitsizliği, ayrılık süreçlerinde yaşanan tehditler ve şiddetin aile içinde özel mesele olarak görülmesi de eklenmektedir. Özellikle kadınların kendi hayatları hakkında özgür karar verme iradesine karşı geliştirilen baskı, şiddetin önemli nedenlerinden biridir. Bu nedenle mücadele yalnızca cezalandırma değil, toplumsal zihniyetin değişmesini de hedeflemelidir. Burada kolektif değer ve değer yargı sistemlerimizi de sorgulamamız gerekir. Aile kurumu değer sisteminde en yükseklerde gelir. Ortada şiddet bile olsa, ailenin birbirinden ayrılması kolektif değerler yüzünden çok sakıncalı olabilmekte hâlâ.   *Devlet kurumlarının eksiklikleri veya yetersizlikleri hangi alanlarda görülmektedir?   Almanya'daki temel sorun, yasalarla güvence altına alınan haklar ile uygulama arasındaki boşluktur. Özellikle şu alanlarda eksiklikler görülmektedir: Kadın sığınma evlerinin kapasitesinin yetersiz olması. Geçen sene 12.000 kadına yer verilemedi federal çapta. Şiddet ve öldürülme riskinin zamanında tespit edilememesi. Polis, mahkeme ve sosyal hizmetler arasında koordinasyon eksikliği ve fail-mağdur ilişkisi var ise yetersiz ciddiyet. Göçmen kadınların hukuki ve sosyal desteklere erişimde yaşadığı güçlükler. Kadınların ekonomik bağımsızlığını sağlayacak desteklerin yetersizliği. Kadınların korunması geçici projelere bırakılmamalı, devletin sürekli ve temel sorumluluğu olarak görülmelidir.   *Kadın örgütleri, sendikalar ve demokratik kitle örgütleri hangi girişimlerde bulunabilir?   Bu mücadele yalnızca kadın örgütlerinin sorumluluğuna bırakılamaz. Kadın örgütleri, sendikalar, insan hakları kuruluşları, göçmen örgütleri ve demokratik kitle örgütleri ortak mücadele yürütmelidir. Kadın sığınma evlerinin artırılması, ücretsiz hukuki danışmanlık, iş yerlerinde tacize karşı sendikal mücadele, göçmen kadınlara çok dilli destek ve kadın cinayetlerinin izlenmesi öncelikli çalışmalar olmalıdır. Özellikle sendikaların rolü önemlidir. Çünkü ekonomik bağımsızlık, kadınların şiddet ortamından uzaklaşabilmesinin temel koşullarından biridir.   “Siyasal düzeyde kadınların eşit temsili sağlanmalı, kadın örgütleri karar alma süreçlerine katılmalı ve koruma hizmetlerine yeterli bütçe ayrılmalıdır.”   *Hukuki, siyasal ve toplumsal düzeyde hangi adımlar atılmalıdır?   Hukuki düzeyde koruma mekanizmaları güçlendirilmeli, İstanbul Sözleşmesi eksiksiz uygulanmalı ve şiddet faillerine karşı etkili soruşturmalar yürütülmelidir. Siyasal düzeyde kadınların eşit temsili sağlanmalı, kadın örgütleri karar alma süreçlerine katılmalı ve koruma hizmetlerine yeterli bütçe ayrılmalıdır. Toplumsal düzeyde ise erkek egemen anlayışla mücadele edilmeli, çocuklara küçük yaşlardan itibaren sistematik bir yöntem ile eşitlik ve şiddetsiz yaşam kültürü kazandırılmalıdır.   “Kadına yönelik şiddet yalnızca kadınların sorunu değildir. Bu mesele demokrasi, özgürlük, insan hakları ve toplumsal adalet meselesidir.”   *Kadınlar, erkek şiddetine karşı güvenli yaşam alanlarını ve dayanışma ağlarını nasıl güçlendirebilir?   Kadınların mahallelerde, iş yerlerinde, üniversitelerde ve sendikalarda ve sivil toplum örgütlerinde dayanışma ağları kurması çok önemlidir. Hukuki danışmanlık, psikolojik destek, güvenli barınma ve çok dilli dayanışma merkezleri yaygınlaştırılmalıdır. Özellikle göçmen kadınlar yalnız olmadıklarını bilmeli, haklarına ve destek mekanizmalarına kendi dillerinde ulaşabilmelidir. Ancak bir noktayı özellikle vurgulamak istiyorum: Şiddetin sorumlusu hiçbir zaman şiddete maruz kalan kadın değildir. Kadınlardan sürekli kendilerini korumalarını beklemek yerine, devletin ve toplumun sorumluluklarını yerine getirmesini sağlamalıyız. Kadına yönelik şiddet yalnızca kadınların sorunu değildir. Bu mesele demokrasi, özgürlük, insan hakları ve toplumsal adalet meselesidir.   Kadınların korkmadan yaşayamadığı, kendi bedenleri ve gelecekleri hakkında özgürce karar veremediği bir toplumda gerçek demokrasiden söz edemeyiz. Kürt kadınlarının mücadelesi de bu açıdan önemli bir yere sahiptir. Kürt kadınları hem erkek egemen toplumsal yapıya hem de siyasi ve toplumsal baskılara karşı uzun yıllardır mücadele etmektedir. Kadınların kendi kimlikleriyle örgütlenmesi, siyasete katılması ve gelecekleri hakkında karar vermesi demokratik toplumun temel koşullarındandır. Kadın-erkek eşitlik mücadelesini eşit yurttaşlık mücadelesinden ayrı görmemeliyiz.   Ancak kadın özgürlüğünü herhangi bir siyasi yapının veya ideolojinin sınırları içine hapsetmemek gerekir. Kadınların kendi iradeleriyle örgütlenme ve kendi geleceklerini belirleme hakkı esas alınmalıdır. Benim temel yaklaşımım şudur: Kadın özgürlüğü, demokratik toplumun en önemli ölçütlerinden biridir. Kadınların özgür olmadığı bir toplum özgür değildir.